سەقز، شاری ستراتیژیک، سەرچاوەی ئیلهامبەخشیی نەتەوەیی

کوردی- فارسی

سەقز، شاری ستراتیژیک، سەرچاوەی ئیلهامبەخشیی نەتەوەیی

شارە ستراتیژیکەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبووە لە داڕشتنی مێژووی وڵاتان و تەنانەت گرنگییەکەیان کاریگەری لەسەر سەرهەڵدان و داڕمانی شارستانییەتەکانیش هەبووە. 

سەقز وەک شارێکی ستراتیژیک لە خاڵێکی سەرەکی جوگرافی، پردی باکوور – باشووری جوگرافیای کیشوەری ڕۆژهەڵاتی کوردستانە و هەمیشە ڕۆڵی سەرەکی لە دروستکردنی هاوسەنگی سیاسی لە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورددا هەبووە، بە جۆرێک کە ئێستا بوێرانە دەتوانرێ بگۆترێت کە بووە بە ناوەندی یەکپارچەیی نەتەوەیی لە کوردستان و سەرچاوەی ئیلهامبەخشیی نەتەوەیی.

سەقز هەروەها وەک شارێکی ستراتیژیک، هەمیشە لە خاڵی وەرچەرخانی ئینقلابیدا بووە، و زۆرجار بووەتە ناوەندی چڕبوونەوەی هێز، ناوەندی چڕبوونەوەی دزە و ناوەندی شۆڕش و ڕاپەڕینەکان بە درێژایی مێژوو و وەک ناوەندێکی هێز و دزە و داهێنان و ململانییەکان کاری کردووە و هەروەها کاتالیزۆڕێکی چالاک بووە لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی لە ڕێگەی بەرخۆدان و کۆکردنەوە و ڕێکخستن و شۆڕشەوە.

**** .

وەک پاشخانێکی مێژوویی، سەقز سەرەتا وەکوو پێتەختی “یەکێتیی مانا”، یەکەم ناوەندی بەرخۆدان لە دژی ئاشوورییەکان بوو و لە کاتێکدا بەستێنی یەکەم شکەستیانی دابین کرد، هاوکات زەمینەی پێکهێنانی یەکەم ئیمپراتۆرییەتی مادی دانا. لە مێژووی نوێتردا دیدارەکەی نادر شا ئەفشار لەگەڵ شێخ حەسەنی مولان ئاوا هەوڵێک بوو بۆ یەکڕیزی تاکتیکی لەگەڵ کورد بۆ بەردەوامبوون و چەسپاندنی دەسەڵات. هەروەها لە سەردەمی میرنشینی ئەردەڵان، سەقز، وەک شاری دەستەخوشکی سنە و ناوەندی دووهەمی میرنشین، ڕۆڵی سەرەکی پردی باکوور– باشووری میرنشینی گێڕاوە.

هەروەهاتر سەقز لە کاتی ڕووداوەکانی “استبداد صغیر” و ڕاپەڕینی ئازەربایجان بە ڕێبەری سەتارخان و باقرخان، وەک مەشرووتەخوازانی کورد، بە پێکهێنانی کۆمیتەی سەربازی و ڕێکخستنی هێزەکانیان، پەیوەست بوون بۆ یارمەتیدانی تەبریزییەکان.  لە نێو ئەو ڕێکخستنانەدا “کۆمیتەی ڕزگاری” هەیە، کە لە لایەن خەباتکارانی شاری سەقزەوە دامەزرا و ڕووی کرد لە هاوکاری سەتارخان و باقرخان.  پێش دەستپێکردنی شۆڕشی مەشرووتە، سەتارخان و باقرخان، چوونە سەقز و داوای هێزی پشتیوانیان لە عەشیرەتەکانی سەقز کرد و بزووتنەوەی مەشرووتەیش بە پشتیوانی ئەوان لە تەورێز دەستی پێکرد.

لەگەڵ هاتنە نێو مێژووی نوێی ناسیۆنالیزمی کورد لە سەردەمی کۆماری کوردستان و سەرکردایەتیی پێشەوا قازی محەمەد لە مەهاباد، هەرچەندە سەقز لە سنووری نێوان نفوزی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو و بەریتانیادا هەڵکەوتبوو، بەڵام ڕۆڵێکی زۆر گرینگی لە بەرگریکردن لە سنوورەکانی باشووری کۆماری کوردستان نواند و بە داگیرکردنەوەی کوردستان، گەورەترین تێچوو و قوربانی لە پێناو ئاواتەکانی کۆماردا داوە.

پاش شۆڕشی ئێران و ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان لەدژی حکوومەتی نوێ، سەقز هاوشان لەگەڵ شارەکانی دیکەی کوردستان، ناوەندی گەورەترین بەرخۆدان لە دژی دەسەڵاتی ئێران و بێگومان گەورەترین سەرکوت و قوربانیدان بوو.  سەرکوتکردنی سەربازی و بۆردومانی زەمینی و عاسمانی سەقز لە خەرمانانی ٥٨ هەتاوی، زۆرترین ژمارەی ئێعدامەکان لە هەمان مانگدا دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕین لە دوای فەرمانی جیهادی ئایەتوڵڵا خومەینی و دواتر هێرشی سەرتاسەری بۆ سەر کوردستان لە مانگەکانی خاکەلێوە و گوڵانی ٥۹ و بەرخۆدانی یەک مانگە لە سنە و سەقز لەم چوارچێوەیەدا جێگەی ئاماژە و سەرنجن.

بڕێک نزیکتر و لە کاتی مانگرتنی سەرتاسەری لە کوردستان لە هاوینی ٨٤ سەقز وێڕای پەیوەستبوون بەو مانگرتنەوە، چووە ناو ڕاپەڕینێکی گشتی و خەڵکی ئەو شارە تووشی سەرکوتی توند و قوربانیدان بوون.

سەقز لەگەڵ “شۆڕشی ژینا” بووە جێگای سەرەکی بزووتنەوەیەک کە کوردستان و ئێران و جیهانی گرتەوە و دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” بوو بە بزووتنەوەیەکی جیهانی دژ بە پاوانخوازی ئێرانی و هەروەها شۆڕشێکی جیهانی و سەرچاوەی ئیلهام بۆ ژنان. هەروەها پرسی شوناسخوازی نەتەوەی کورد و ناسنامەی نەتەوەیی، بە تێپەڕین لە فۆرمە تەقلیدییەکانی تاقمگەری، ئایدۆلۆژیسم، ناوچەگەرایی و هتد، لاپەڕەیەکی نوێی لە ناسیۆنالیزمی گشتگیری کوردیدا کردەوە. بەشداری چالاکانە لە شۆڕشی ژینا، خەباتی مەدەنی کارتێکەر، مانگرتنی بەربڵاو، ناڕزایەتی بەردەوام، بەشداری بەرچاو لە بۆنەکانی نەتەوەیی و ناسنامەتەوەر، تێپەڕین لە کڵیشەگەلی سیاسی و ڕوانینی نەتەوەیی بۆ بزووتنەوەی کوردستان، و چوونە ناو قۆناغی ناسنامەی پلان بۆ داڕێژراو لە تایبەتمەندییە هەرە گرینگەکانی سەقزی ئەمڕۆن وەک شارێکی ستراتیژیک، و پێتەختە دێرینەکەی کوردستان، ئێستا بووە بە ناوەندی سەرەکیی ناسیونالیزمی کورد لە ڕۆژهەڵات و سەرچاوەی ئیلهامبەخشیی نیشتمانی.

—–

سقز، شهر استراتژیک، منبع الهام ملی

شهرهای استراتژیک، نقش مهمی در شکل دادن به تاریخ کشورها ایفا کرده اند و اهمیت آنها حتی بر ظهور و سقوط تمدن ها تأثیر گذاشته است. 

سقز بە مثابە یک شهر استراتژیک در یک نقطە کلیدی جغرافیایی، پل شمال- جنوب جغرافیای قارەای شرق کوردستان است و هموارە نقشی کلیدی در ایجاد تعادل سیاسی در جنبش ملی کوردستان ایفا نمودە است بە گونەای کە اکنون می توان بە جرات ادعا نمود بە کانون یکپارچگی ملی در کوردستان و منبع الهام ملی تبدیل شدە است.

سقز همچنین بە عنوان شهر استراتژیک، همیشە در نقطە محوری انقلابی، اغلب به کانون تراکم قدرت، کانون تراکم اقتدار و کانون انقلاب ها و قیام ها تبدیل شدە است و به عنوان مرکز قدرت، اقتدار، نوآوری، و درگیری در طول تاریخ عمل کرده و نیز یک کاتالیزور فعال در جنبش رهاییبخش ملی از طریق مقاومت، بسیج، تشکل و انقلاب بودە است.

****

بە مثابە زمینە تاریخی، سقز نخستین بار بە عنوان مرکز اتحادیە مانا، بە نخستین مرکز مقاومت در برابر آشوریان تبدیل وضمن آنکە زمینەهای شکست آنها را فراهم آوردە، بسترەهای تشکیل نخستین امپراتوری مادها را نیز ایجاد می کند. در تاریخ نزدیک تر، دیدار نادر شاە افشار با شیخ حسن مولان آباد، تلاش برای یک وحدت تاکتیکی با کوردها برای تداوم و تثبیت قدرت بودە است. نیز در دوران امارت اردلان، سقز بە عنوان خواهر خواندە سنندج و مرکز دوم امارت، نقش اصلی پل شمال- جنوب امارت را ایفا نمودە است.

سقز همچنین در جریان واقعه استبداد صغير و قیام آذربایجان به رهبری ستارخان و باقرخان، بە عنوان مشروطه طلبان کرد با تشکیل کمیته های نظامی و سازماندهی نیروهای خود به یاری تبریزی ها شتافت. از جمله این کمیته ها می توان به “کمیته نجات” اشاره نمود که توسط مبارزان شهر سقز تأسیس شد و به یاری ستارخان و باقر خان برخاست. ستارخان و باقرخان قبل از شروع انقلاب مشروطیت، به سقز عزیمت و خواستار نیروی کمکی از عشایر سقز نمودە وجنبش مشروطیت با حمایت آنها در تبریز آغاز شد.

با ورود بە تاریخ جدید ناسیونالیسم کوردی در دورە جمهوری کوردستان و رهبری قاضی محمد در مهاباد، اگرچە سقز در مرز میان نفوذ اتحاد جماهیر شوروی پیشین و بریتانیا قرار داشت اما نقش بسیار مهمی در دفاع از مرزهای جنوبی جمهوری کوردستان بر عهدە گرفت و با اشغال مجدد کوردستان، بیشترین هزینە و قربانی را در راە آرمان های جمهوری پرداخت نمود.

پس انقلاب ایران و قیام مردم کوردستان علیە حکومت جدید، سقز در کنار سایر شهرهای کوردستان، کانون بزرگترین مقاومت ها علیە حاکمیت ایرانی و البتە بیشترین سرکوب ها و قربانی ها بودە است. سرکوب نظامی و بمباران زمینی و هوایی سقز در مردادماە ٥٨، بیشترین اعدام در همان ماە پس از سرکوب قیام بە دنبال فرمان جهاد آیت اللە خمینی و بعدا حملە سراسری بە کوردستان در فروردین و اردیبهشت ٥۹ و مقاومت همەجانبە یک ماهە سنندج و سقز در این زمینە، قابل اشارە است.

کمی این سوتر و در جریان اعتصاب سراسری کوردستان در تابستان ٨٤، سقز با پیوستن بە اعتصاب، وارد قیام عمومی شد و سرکوب شدید مردم شهر، قربانی گرفت.

با انقلاب ژینا، سقز بە کانون اولیە جنبشی تبدیل شد کە کوردستان، ایران، و جهان را دربرگرفت و شعار “زن، زندگی، آزادی” بە یک جنبش جهانی  علیە تمامیتخواهی و نیز یک انقلاب جهانی و منبع الهام برای زنان تبدیل شد. نیز مسالە هویتخواهی ملت کورد، با گذار از قالب های سنتی، فرقەگرایی، ایدئولوژیسم، منطقەگرایی و غیرە، فصل نوینی را در ناسیونالیسم کوردستانی فراگیر گشود. مشارکت فعال در انقلاب ژینا، اقدام مدنی موثر، اعتصابات فراگیر، اعتراضات مداوم، مشارکت چشمگیر در اجتماعات هویت محور و ملی، عبور از کلیشەهای سیاسی و نگاە ملی بە جنبش کوردستان و ورود بە مرحلە هویت برنامەدار، از مهمترین ویژگی های امروزین سقز بە عنوان شهر استراتژیک است و پایتخت دیرینە کوردستان، اکنون بە کانون اصلی ناسیونالیسم کوردی در شرق کوردستان و منبع الهام ملی تبدیل شدە است.

سپاس: هاوڕێ و برای ئازیزم “ئازاد مستەوفی” پاڵنەرم بوو بۆ نووسینی ئەم یاداشتە