دەربارەی ناسیۆنالیزم و ئایین

کوردی- فارسی
دەربارەی ناسیۆنالیزم و ئایین
“فیلیپ بارکێر” لە کتێبی “ئایین و ناسیۆنالیزم لە جیهانی مۆدێرن”دا دەنووسێت؛
بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی ئایین لە ناسیۆنالیزمی مۆدێرندا، گرینگە سەرەتا دان بەوەدا بنێین کە ناسیۆنالیزم لە سەرەتاییترین ئاستیدا جۆرێکە لە ناسنامە. پێمان ئێژێت ئێمە کێین و ئەوەش لە بەرانبەردا دەتوانێت کاریگەری لەسەر بەهاکانمان و ئامانجەکەمان و هەستکردنمان هەبێت کە سەر بە کوێین. ئۆ وەک هەموو جۆرەکانی ناسنامە، ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا بەستراوەتەوە بە چەمکی “ئەویدی”. ئەگەر بیر لە ناسنامە سەرەکییەکانتان بکەنەوە- ناسنامەی نەتەوەیی، ئێتنیکی، جێندێری، پیشە، ئایین، یان ڕۆڵ لە خێزانەکەماندا بێت- هەموو ناسنامەیەک لە وڵامی شتێکدا دروست دەبێت کە تۆ نیت. ناسنامەی باوک لە وڵامی ئەوەی کە لە دایک و منداڵ جودایان دەکاتەوە پێک دێت. ناسنامەی پرۆتستانتەکان لە وڵامی ئەو شتانەدا دروست دەبێت کە ئەوان لە کاتۆلیکەکان جودا دەکاتەوە. بە هەمان شێوە ناسنامەی نەتەوەیی ئامریکا بەستراوەتەوە بەو بەها و تایبەتمەندییانەی کە لە گەلانی دیکە جیای دەکەنەوە. تایبەتمەندییە جیهانییەکان لە ناسینەوەی گرووپەکاندا بەسوود نین. لە ئەنجامدا گرووپە نەتەوەییەکان هەمیشە لەو تایبەتمەندیگەلە ئاگادار و دروست دەبن کە لە گرووپەکانی تر جودایان دەکەنەوە.
کاتێک باس لەو هێزانە دەکەین کە ناسنامەی نەتەوەیی لە قاڵب دەدەن زۆرجار بەهێزترین “ئەویدییەکان” ئەوانەن کە گەورەترین مەترسی لەسەر نەتەوە درووست دەکەن. ئەوە مرۆڤە کە بە شێوازێکی بەهێز لەلایەن ڕووداوەکانی ژیانمانەوە لە قاڵب بدرێت کە ڕووبەڕووی لەناوچوونی خۆمان دەبنەوە. نەتەوەکانیش هەرواتر.
ناسنامەی ئێرلەندی بۆ هەمیشە بە هۆی ئەو هۆکارانەی کە لە ئینگلیس جودای دەکەنەوە لە قاڵب دەدرێت و بەم شێوەیە زمانی گالیک و کاتۆلیکی دەبنە چەقی نەتەوەی ئێرلەندی. ناسنامەی ئامریکایی و سۆڤییەت لە سەردەمی جەنگی سارددا بە قووڵی لە ژێر کاریگەری یەکتردا بوون و بەم شێوەیە ناسنامەکانیان بەو شتانە دەپێچرێتەوە کە جودایان دەکاتەوە. کاتێک ئەم ناسنامانە دروست بوون، ئیتر کاریگەری و کارتێکەری بەردەوامیان دەبێت. ساڵانێک دوای کۆتایی هاتنی شەڕی سارد، بەردەوامن لە ڕۆڵگێڕان لە فەرهەنگ و سیاسەتی ئامریکایی و ڕووسیادا.
ئەمە دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ڕۆڵی ئایین لە ناسیۆنالیزمی مۆدێرن. ئەو شوێنگەلە لە جیهاندا کە ئایین بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆی بە ناسیۆنالیزمەوە گرێداوە، ئەو شوێنانەن کە مانەوەی نەتەوەیی لەلایەن “ئەویدی ئایینی”ەوە مەترسی لەسەر بووە (یان وا هەست پێدەکرێت کە هەڕەشەی لە سەرە). بۆ گەڕانەوە بۆ نموونەی ئێرلەندی، لە سەدەی شانزەهەم و چاکسازیی ئینگلیزەوە بەدواوە، ئایین بەهێزترین ئامرازی لە هەوڵی نەتەوەی ئێرلەندا بۆ جیاکردنەوەی خۆی لە ئینگلیزەکان دابین کرد. بە هەمان شێوە ئایینی کاتۆلیک هێزی یەکگرتووی نەتەوەی پۆڵەندا بوو لە کاتی دابەشبوونی نەتەوەی پۆڵەندا لە نێوان ڕووسیا و پرۆس و ئۆستریا و بەردەوام بوو لە یەکخستنی گەلی پۆڵەندا لە دژایەتی یەکێتی سۆڤییەتی سێکۆلار، وەک لە ڕۆڵی پاپ جۆن پاوڵی دووهەم دەرکەوت وەک ئەوەی هێمایەکی نیشتمانی نیشان درا.
ئیسلامی شیعە ڕۆڵێکی بەهێزی هەیە لە جوداکردنەوەی ئێران لە دراوسێ سوننەکان و جیهانی ڕۆژئاوای غەیرە موسڵمان. لە هەر یەکێک لەم حاڵەتانەدا ئایین بووەتە ئامرازێکی سیاسی بەهێز بۆ بەسیج و کۆکردنەوەی نەتەوەیی.
شایانی باسە کە لە هەریەکێک لەم نموونانەدا مەرج نییە ئەو ململانێیەی کە باسی لێوە دەکرێت پێوەندی بە ئایینەوە هەبێت. نیگەرانییە تیۆلۆژییەکان لە دڵی ئەم شەڕە سیاسیانەدا نین. مافە ئابووری و سیاسییەکان، مانەوەی نەتەوەیی و دەسەڵات بە گشتی هێزی بزوێنەری ململانێین، بەڵام ئایین بەهێزترین ئامراز بۆ کۆکردنەوە و بەسیجی نەتەوە لە بەرانبەردا دابین دەکات. ئەم پێوەندییەی نێوان “هەڕەشە”ی ئایینی و ناسنامەی نەتەوەیی تا ئەمڕۆش بەهێزە. شەپۆلی پەنابەران بۆ ئورووپا لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بووەتە هۆی سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی مەسیحی لە ئورووپا، گرووپە دژە کۆچبەرەکان بەڵێنیان داوە “ئوورووپا بە مەسیحی بهێڵنەوە” لە کاتێکدا پێوەندی نێوان ئایین و هەڵوێستی دژە کۆچبەران بەردەوامە لە گەشەکردن. دوای یانزەی سێپتامبر، کاتێک تاوانی ڕق و کینە دژە موسڵمانەکان و قسەی لایەنگری مەسیحی هەردووکیان زیادیان کرد. هەمان نەخشە لە ئامریکایشدا بوونی هەبوو.
کاتێک ناسیۆنالیزم لەگەڵ ئایین تێکەڵ دەبێت کاریگەری سیاسی بەردەوامی دەبێت. گەلانی پێناسەکراوی ئایینی زۆرجار هەوڵدەدەن ڕۆڵی ئایین لە کۆمەڵگادا بەرەوپێش ببەن. ئەمەش ڕەنگە لە شێوەی پاراستنی دەستووری بۆ ئایینێکی دیاریکراو، یارمەتییەکانی حکوومەت بۆ گرووپە ئایینییەکان و قوتابخانە ئاینییەکان، یان یاسا کۆمەڵایەتییەکان کە لە ژێر کاریگەری یان ئیلهامبەخشی ئاییندان بێت. سنووردارکردنی مافەکانی زاوزێ و کۆمەڵگای LGBTQ نموونەی دیارن. هەروەها زۆرجار ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کۆچبەری و مافی کەمینەکان هەیە. کاتێک ئایین ناوەندی پێناسەکردنی نەتەوەیە، ئەوە بازدانێکی کورتە بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە بێباوەڕەکان سەر بە خۆیان نین یان دەبێ نامرۆڤایەتییان پێ بکرێت و ئەمەش دەتوانێت بە خێرایی کارەساتی وەک میانمار و بۆسنی و سینگیانگ بەدوای خۆیدا بهێنێت.
هەروەها ئومێدیش هەیە کە لەگەڵ فرەچەشنی زیاتری کۆمەڵگاکان، سوودی ئایین وەک ئامرازێک بۆ بەسیج و کۆکردنەوەی نەتەوەیی کەم ببێتەوە. نەخشێک سەرهەڵدەدات کە قۆناغە سەرەتاییەکانی کۆچکردن، زۆرجار کاردانەوەی ناسیۆنالیستی لێدەکەوێتەوە، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، فرەچەشنی – لەوانەش فرەچەشنی ئایینی – دەتوانێت خۆی ببێتە بەشێک لەوەی کە نەتەوەیەک پێناسە دەکات. لەم نێوەندەدا، ئەرکی پاراستنی کەمینەکان تا ئەو کاتەیە کە وێنەی خودی نەتەوەیی بتوانێت ببێتە چەمکێکی گشتگیرتر کە فرەچەشنی ئایینی وەک سەرمایەیەک ببینێت نە وەک بەرپرسیارییەتێک.
هەروەها “سارا ڕیکاردی سوارتز” لە وتارەکەیدا بە ناونیشانی “ناسیۆنالیزمی مەسیحی و بنیاتنانی واقیعە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان” ئاماژە بەوە دەکات کە “تۆرە جیهانییە ئایدیۆلۆژییەکان” لە دڵی دیموکراسیەکاندا بوونیان هەیە و چالاکن، لەسەر ناسیۆنالیزمی مەسیحی ڕۆژئاوای هاوچەرخ و بەستێنی ناسیۆنالیزمی ڕوسی کاریگەری، و “زەمین سازی ئایدیۆلۆژیک”، هێشتا بوونی هەیە. هەروەها ئاماژە بە ڕۆڵی ململانێی شاراوەی نێوان ئینجیلیزمی ئامریکایی و مەسیحیەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی لە ناسیۆنالیزمدا دەکات و تەنانەت لە گڵۆبالیزمیشدا ئاماژە بەوە دەکات کە بەجیهانیبوونی باوەڕی ئایدیۆلۆژیک، زۆرجار بە شێوەی دیجیتاڵی، لە ڕێگەی شەڕە کولتوورییە بەجیهانیکراوەکان، بەسیج دەکرێتەوە.
هەروەها “کاترین کلایدیس” لە وتارەکەیدا بە ناوی “تێگەیشتن لە ناسیۆنالیزمی ئایینی وەک مۆدێرنیتەیەکی جێگرەوە”، ئاماژە بە دوو خاڵی زۆر گرینگ دەکات:
تێگەیشتن لە جیاوازی نێوان جیهانە ئایینیەکانی ئیسلام و مەسیحییەت لە ناسیۆنالیزمدا و دوورکەوتنەوە لە شیکاری ناتەواو.
شەڕی فەرهەنگی ئینجیلیزمی ئامریکایی و مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی بۆ بنیاتنانی ژێئۆپۆلێتیکی نوێ و دیاریکردنی لیبرالیزمی مۆدێرن کە حوکمڕانی جیهان دەکات.

بەڵام پرسیارێک:
بە لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵی ناسیۆنالیزمی ئایینی لە داڕشتنی جیهانی نوێ، شەڕەکان، ململانییەکان، بەریەککەوتنەکان، ژێئۆپۆلێتیکی داهاتوو و لەوەش گرینگتر، ناسیۆنالیزمی عەرەبی، تورکی و ئێرانی بە بناغە ئایدیۆلۆژییە ڕادیکاڵەکانی سوننە و شیعە، چۆنایەتی مامەڵەی کوردستان وەک بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی لەگەڵ پرسی ئایین، پێویستە چۆن ببێت؟
سەرچاوەکان:
Religion and Nationalism in a Modern World, Philip. W. Barker, Berkley Forum, 2022
Christian Nationalisms and Building New Social Realities, Sarah Ricardi Swartz, Berkley Forum, 2022

The Third Rome and the Caliphate: Understanding Religious Nationalism as Alternative Modernity, Katherine Kelaidis, Berkley Forum, 2022

دربارە ناسیونالیسم و آیین
“فیلیپ بارکر” در “دین و ناسیونالیسم در دنیای مدرن” می نویسد:
برای درک نقش دین در ناسیونالیسم مدرن، مهم است که ابتدا تشخیص دهیم که ناسیونالیسم در اساسی ترین سطح خود، نوعی هویت است. به ما می گوید که چه کسی هستیم، و این به نوبه خود می تواند بر ارزش ها، هدف ما و احساس ما از جایی که به آن تعلق داریم تأثیر بگذارد. و مانند همه اشکال هویت، ناسیونالیسم ذاتاً با مفهوم “دیگری” گره خورده است. اگر مکث کنید و به هویت‌های اصلی خود فکر کنید – خواه این هویت ملی، قومیت، جنسیت، شغل، مذهب یا نقش در خانواده شما باشد – هر هویتی در پاسخ به چیزی که شما نیستید شکل می‌گیرد. هویت پدرها در پاسخ به چیزی که آنها را از مادر و فرزند متمایز می کند شکل می گیرد. هویت پروتستان ها در پاسخ به آنچه آنها را از کاتولیک ها متمایز می کند شکل می گیرد. به همین ترتیب، هویت ملی آمریکا با ارزش ها و ویژگی هایی گره خورده است که آن را از سایر ملل متمایز می کند. ویژگی های جهانی در شناسایی گروه مفید نیستند. در نتیجه، گروه‌های ملی همواره از ویژگی‌هایی آگاە می شوند و شکل می‌گیرند که آن‌ها را از سایر گروه‌ها متمایز می‌کند.
وقتی در مورد نیروهایی صحبت می کنیم که هویت ملی را شکل می دهند، قوی ترین «دیگران» اغلب آنهایی هستند که برای ملت بیشترین تهدید را دارند. این انسان است که به طور قدرتمندی توسط رویدادهایی در زندگی خود شکل بگیریم که ما را با فناپذیری خودمان روبه‌رو می‌کنند. ملت ها هم همینطور.
هویت ایرلندی برای همیشه توسط عواملی شکل می‌گیرد که آن را از انگلستان متمایز می‌کند، و بنابراین زبان گالیک و کاتولیک به مرکزیت ملت ایرلند تبدیل می‌شود. هویت های آمریکایی و شوروی در طول جنگ سرد عمیقاً بر یکدیگر تأثیر گذاشتند و بنابراین هویت آنها در چیزی که آنها را متمایز می کند پیچیده می شود. هنگامی که این هویت ها شکل می گیرند تأثیری پایدار خواهند داشت. مدتها پس از پایان جنگ سرد، آنها همچنان در فرهنگ و سیاست آمریکا و روسیه نقش دارند.
این ما را به نقش دین در ناسیونالیسم مدرن بازمی گرداند. مکان‌هایی در جهان که مذهب به‌طور گسترده‌تر خود را به ناسیونالیسم پیوند داده است مکان‌هایی هستند که بقای ملی توسط یک «دیگری مذهبی» در معرض تهدید (یا تصور می‌شد که تهدید می‌شود) بود. برای بازگشت به نمونه ایرلندی، از قرن شانزدهم و اصلاحات انگلیسی به بعد، مذهب قدرتمندترین ابزار را در تلاش ملت ایرلند برای متمایز ساختن خود از انگلیسی ارائه کرد. به همین ترتیب، کاتولیک در طول تجزیه ملت لهستان در میان روسیه، پروس و اتریش، نیروی متحد کننده ملت لهستان بود و همچنان به اتحاد مردم لهستان در مخالفت با اتحاد جماهیر شوروی سکولار ادامه داد، همانطور که با نقش پاپ ژان پل دوم به عنوان یک نماد ملی نشان داد. اسلام شیعه نقش قدرتمندی در متمایز ساختن ایران از همسایگان سنی خود و جهان غرب غیر مسلمان دارد. در هر یک از این موارد، دین به ابزار سیاسی قدرتمندی برای بسیج ملی تبدیل شده است.
شایان ذکر است که در هر یک از این نمونه ها، تعارض مورد بحث لزوماً مربوط به مذهب نیست. دغدغه های الهیاتی در قلب این نبردهای سیاسی نیست. حقوق اقتصادی و سیاسی، بقای ملی و قدرت معمولاً نیروهای محرکه درگیری هستند اما دین، قدرتمندترین ابزار را برای بسیج ملت در پاسخ ارائه می کند. این پیوند بین “تهدید مذهبی” و هویت ملی هنوز هم امروز قدرتمند است. موج پناهجویان به اروپا در دهه گذشته منجر به احیای ناسیونالیسم مسیحی در اروپا شده است، با گروه های ضد مهاجر وعده “مسیحی نگهداشتن اروپا” در حالی که ارتباط بین مذهب و نگرش های ضد مهاجر همچنان رو به افزایش است. پس از یازدە سپتامبر، زمانی که جنایات ناشی از نفرت ضد مسلمانان و لفاظی های طرفدار مسیحیت، هر دو افزایش یافت. همین الگو در ایالات متحده وجود داشت.
به محض اینکه ناسیونالیسم با دین ادغام شود تأثیرات سیاسی پایداری خواهد داشت. ملت های تعریف شده مذهبی اغلب به دنبال ارتقای نقش دین در جامعه هستند. این ممکن است به شکل حمایت های قانون اساسی برای یک مذهب خاص، یارانه های دولتی به گروه های مذهبی و مدارس دینی، یا قوانین اجتماعی تحت تأثیر یا الهام گرفته شده از دین باشد. محدودیت های حقوق باروری و جامعە LGBTQ نمونه های برجسته ای هستند. مهاجرت و حقوق اقلیت ها نیز اغلب به طور مستقیم تحت تأثیر قرار می گیرند. وقتی دین در تعریف ملت محوری است جهشی کوتاه به این ایده است که افراد بی ایمان به آنها تعلق ندارند یا باید آنها را غیرانسانی کردو این می تواند به سرعت منجر به فجایع مانند میانمار، بوسنی و سین کیانگ شود.
امید هم هست. با تنوع بیشتر جوامع، سودمندی دین به عنوان ابزاری برای بسیج ملی کاهش می یابد. الگویی ظاهر می‌شود که در آن مراحل اولیه مهاجرت اغلب به واکنش‌های ملی‌گرایانه منجر می‌شود اما با گذشت زمان، تنوع – از جمله تنوع مذهبی – می‌تواند خود به بخشی از آنچه یک ملت را تعریف می‌کند تبدیل شود. در این میان وظیفه حفاظت از اقلیت‌ها است تا زمانی که خودپنداره ملی بتواند به مفهومی فراگیرتر تبدیل شود که تنوع مذهبی را به عنوان یک دارایی و نه یک بدهی می‌بیند.
“سارا ریکاردی سوارتز” نیز در مقالە خود با عنوان “ناسیونالیسم مسیحی و ساختن واقعیت های اجتماعی جدید” اشارە می کند کە “شبکەهای جهانی ایدئولوژی” در دل دمکراسی ها وجود دارند و فعال هستند، بر ناسیونالیسم مسیحی معاصر غربی و بافت ناسیونالیسم روسی، تاثیر می گذارند، و “زمین سازی ایدئولوژیک”، همچنان وجود دارد. او همچنین بە نقش تقابل پنهان انجیلیسم آمریکایی و مسیحیت ارتدکسی روسی در ناسیونالیسم اشارە می کند و حتی در گلوبالیسم این نکتە را باز می کند کە جهانی سازی اعتقاد ایدئولوژیک، اغلب بە صورت دیجیتالی، از طریق جنگ های فرهنگی جهانی شدە، بسیج می شود.
همچنین “کاترین کلایدیس” در مقالە خود، “درک ناسیونالیسم دینی بە عنوان مدرنیتە جایگزین”، بە دو نکتە بسیار مهم اشارە می کند:
درک تفاوت اختلاف جهان اعتقادی اسلام و مسیحیت در ناسیونالیسم و پرهیز از تحلیل ناقص.
جنگ فرهنگی انجیلیسم آمریکایی و مسیحیت ارتدوکسی روسی برای ساختن ژئوپلیتیک جدید و تعیین لیبرالیسم مدرنی کە بر جهان حکومت خواهد کرد.
٭٭٭٭
و اما طرح یک پرسش:
آیا با توجە بە نقش ناسیونالیسم دینی در طراحی جهان جدید، جنگ ها، درگیری ها، منازعات، ژئوپلیتیک آیندە و مهمتر از آن، ناسیونالیسم عربی و ترکی و ایرانی با پایەهای ایدئولوژیک رادیکال سنی و شیعە، کیفیت معاملە کوردستان بە عنوان یک جنبش ملی با مسالە آیین، چگونە باید باشد؟