کوردستان و کورد؛ لە نێوان یەکتربڕینی چوار پاڕادایمدا

کوردی- فارسی
کوردستان و کورد؛ لە نێوان یەکتربڕینی چوار پاڕادایمدا
هێنری کیسینجێر لە کتێبی “نەزمی جیهانی”دا ئاماژە بە پێکهاتە ژیۆپۆلیتیکیەکان دەکات کە لە کاتێکدا لە کێبڕکێدان و ناکۆکن، ڕێگرن لەوەی جیهان بکەوێتە ناو کۆڵی ئاژاوەی تەواو و لە کۆتاییدا ڕێککەوتنی دەستەجەمعی لە گەمەی دەسەڵات و شەرعییەتدا دەکەن.
ئەو چوار مۆدێلی مێژوویی و نوێی نەزم و شەرعییەت پێناسە دەکات:
پارادایمی ئوروپایی یان نەزمی وێستفالی،
سیستەمی “دار الاسلام”،
پارادایمی ئاسیایی یان سیستەمی باج،
ئارمانگەرایی ئامریکایی.
بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین لە نێو هەموو ئەو گەلانەی جیهان کە بە ڕێگای بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەییدا تێپەڕیون یان لەسەر ئەم ڕێباز و ڕەوتەدان، نەتەوەی کورد تاکە نەتەوە بووە کە هەر چوار مۆدێلەکەی ئەزموون کردووە، بەرەنگاری هێژموونییەکەیان بووەتەوە، سەرکوت کراوە، قوربانی داوە، ڕووبەڕوویان بووەتەوە لە پێناو پرسی نەتەوەیی خۆی و تێچوو و باجەکەیشی داوە:
نەزمی وێستفالی داسەپاو، لەسەر بنەمای هێزی ڕووت و شەرعییەتی ساختە، بە یاساییکردن و پیرۆزکردنی سنوورەکانی داگیرکاری و دواتر ڕێککەوتنە مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین وەک سایکس پیکۆ و لۆزان،
“دار الاسلام” بە سەرکوتکردنی شوناس لە پێناو “اُمّت” و دواتر سەفەوی و عوسمانی بە پەیمانی زەهاو.
پارادایمی ئاسیایی باجدان لە شێوەی سیستەمی ئەمارەت و ویلایەتەکان، ملکەچبوون، وەفاداری، باجدان، قبووڵکردنی هێژمۆنی ناوەند و دواتر تاڵانکردنی سەرچاوەکان.
و ئارمانگەرایی ئامریکایی کە سەرەڕای ئەوەی کە ئیدیعای دیموکراسی و مافی مرۆڤ و هەموو جۆرە مافێک دەکات، هەمیشە لاسەنگی بەرەو دەوڵەتە نەتەوەییە باڵادەستەکان جووڵاندووە و بە بیانووی هاوسەنگی و سەقامگیری، هێز و دەسەڵاتی لە پێشەوەی ماف و شەرعییەت داناوە؛ واتە بۆ کورد، جیهان، بەو شێوەیەیە کە “هەیە” نەک بەو شێوەیەی کە “پێویستە” بێت.
بە واتایەکی تر کوردستان و کورد کە لە یەکتربڕینی سێ پارادایمی دێریندا بوو، پاشان بە پارادایمی چوارەم کۆت و بەند کرا و کاریگەرییەکی هاوبەشی دروست کرد کە میکانیزمی داگیرکردنی کوردستانی ئاڵۆزتر و فرە چینتر کرد لە هەموو نموونەکانی دیکەی جیهان.
بە پشت بەستن بەو شتانەی کە گوترا، گێڕە تێکەڵاوەکانی هەر چوار پارامێتەرەکە، دینامیزمێک بوونە بۆ شکاندنی بڕبڕەی پشتی کوردستان و کورد، و تا ڕادەیەکی فراوان، ڕوونە کە بۆچی لە ساتەوەختە هەرە گرینگ و یەکلاکەرەوە مێژووییەکاندا، کورد و مافەکانی کورد، بە بیانووی ڕیالیزم لە کۆتاییدا بە قوربانیی سیاسەت دەکرێن.
لێرەدا و بە پێی ئەم شیکارییە، پێویستە بگوترێت ئەو پرسە گرنگەی کە کورد هەمیشە لەبیری دەکات یان بەلاڕێدا دەڕوات ئەوەیە کە هیچ کەسێک بە هۆی مافی مرۆڤ یان هەر مافێکی ترەوە ڕێگە بە سەربەخۆیی کوردستان نادات؛ کوردستان و کورد ئەبێت خۆی وەک پێویستیەکی ژیۆپۆلیتیکی حاشاهەڵنەگر پێناسە بکات بۆ ئەوەی جیهان ناچار بێت سەربەخۆیی نەتەوەیی کورد وەک تاکە ڕێگا بۆ پاراستنی نەزم و هاوسەنگی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست قبووڵ بکات.
بخوێنەوە:
Henry Kissinger, World Order, 2014.

کوردستان و کورد؛ در تلاقی گاە چهار پارادایم
هنری کیسینجر در کتاب “نظم جهانی”، بە ساختارهای ژئوپلیتیکی اشارە می کند که در عین رقابت و کشمکش، جهان را از سقوط به ورطه هرج‌ومرج کامل بازمی‌دارند و در نهایت، بە توافق جمعی در بازی قدرت و مشروعیت، دست می یابند.
او چهار مدل تاریخی از نظم و مشروعیت معرفی می کند:
مدل اروپایی یا نظم وستفالی،
سیستم دارالاسلام،
پارادایم آسیایی یا سیستم خراج‌گزاری،
آرمان‌گرایی آمریکایی.
بە جرات می توان گفت در میان تمام ملت های جهان کە جنبش آزادیبخش ملی و سروری خواهی را پشت سر گذاردەاند یا در این مسیر هستند تنها ملت کورد بودە است کە هر چهار مدل را تجربە کردە، در برابر هژمونی آنها مقاومت کردە، سرکوب شدە، قربانی دادە، با مقاومت آنها در برابر مسالە ملی روبرو شدە و هزینە پرداختە است:
نظم وستفالی تحمیلی بر اساس قدرت عریان و مشروعیت بخشی کاذب، حقوقی سازی و تقدس مرزهای اشغال و بعدا با قراردادهای تاریخی خاورمیانه نظیر سایکس-پیکو و لوزان،
دارالاسلام با سرکوب هویت در سایە امت، و بعدها صفوی و عثمانی با پیمان زهاب،
پارادایم خراجگذاری آسیایی در اشکال سیستم های ولایتی، تمکین، وفاداری، دادن خراج، پذیرش هژمونی مرکز، و بعدا غارت منابع،
و آرمانگرایی آمریکایی کە علیرغم آنکە مدعی دمکراسی و حقوق بشر و انواع حق ها است اما همیشە کفە ترازو را بە سمت دولت- ملت های مسلط سنگین کردە و قدرت را بە بهانە موازنە و ثبات، بر حق و مشروعیت، اولویت دادە است؛ یعنی جهان برای کوردها آنگونە کە “هست” نە انگونە کە “باید” باشد.
بە عبارتی دیگر کوردستان و کورد همزمان در تلاقی گاە سە پارادایم کهن قرار گرفتە، سپس توسط پارادایم چهارم، مهار شدە و یک اثر سینرژیک ایجاد کردە کە مکانیسم اشغالگری کوردستان را نسبت بە تمام نمونەهای دیگر در جهان، پیچیدەتر و چند لایەتر کردە است.
بر اساس آنچە گفتە شد چرخ دندەهای درهم تنیدە هر چهار پارادایم، دینامیسمی بودە است برای درهم شکستن ستون فقرات کوردستان و کورد، و تقریبا روشن است کە چرا در بزنگاە های تاریخی نیز، کوردها و حق آنها بە بهانە رئالیسم، در نهایت قربانی سیاست می شود.
با توجە بە آنچە گفتە شد مسالە مهمی کە همیشە کوردها فراموش می کنند یا بە بیراهە می روند این است کە هیچکس بە خاطر حقوق بشر یا هر حق دیگری، بە کوردستان، مجوز استقلال نخواهد داد؛ کوردستان و کورد باید خود را بە عنوان یک ضرورت ژئوپلیتیک غیر قابل حذف تعریف کند تا جهان مجبور شود استقلال ملی کوردها را بە عنوان تنها راە حفظ نظم و موازنە در خاورمیانە بپذیرد.