رمانتیسم ملی: شکل گیری جنبش های ملی
یک: پایان قرن هجدهم و دهه های اول قرن نوزدهم از بسیاری جهات یک دوره پر بار در تاریخ اروپا بود. تشنج های چشمگیر انقلاب فرانسه راه های پایدار و همچنین غیرقابل دوام را برای توسعه آینده جامعه اروپایی آشکار کرد و گشود. در ارتباط با ایدههای روشنگری، پیوندهای قدیمی را در هم شکست و هنجارهای اخلاقی و اجتماعی تثبیت شدهای را که همچنان از اساس جامعه مشارکتی قدیمی سرچشمه میگرفت مورد تردید قرار داد. جنگ های ناپلئونی یک بار برای همیشه روسیه را در تاریخ سیاسی و غیرمستقیم فرهنگی اروپا ادغام کرد. ماشین بخار و سایر دستاوردهای فنی، نشانه ظهور انقلاب صنعتی بود. در هنر و فرهنگ، گرایش جدیدی به نام رمانتیسیسم با موفقیت در برابر کلاسیک گرایی ظهور کرد. در همان زمان، اگرچه با موفقیتی کمتر، تظاهر به تبدیل شدن به یک “روش زندگی” جدید نیز داشت. خدمات ملکی، منطقی و بوروکراتیزه شد. و مهمتر از همه، هویت گروهی جدیدی اعلام شد که تا حدی بر اساس ساختار موجود کشورهای اروپایی، تا حدی در مخالفت با آن، ملت را به عنوان ارزش برتر و بنیادی «centrum securitatis» ارتقا داد.
دو: آیا صرفاً زمانبندی تصادفی بود یا یک رابطه علی مستقیم یا غیرمستقیم وجود داشت که همه این تغییرات را به هم مرتبط میکرد؟
علاقه اصلی ما در اینجا رابطه بین “رمانتیسیسم” و ”هویت ملی” خواهد بود، اگرچه همانطور که خواهیم دید، این دو مفهوم یا، اگر بخواهید، روندهای تکاملی را نمی توان بدون زمینه سایر تغییرات بزرگ آن دوره درک کرد.
بررسی رابطه رمانتیسم و آگاهی ملی از ابتدا دو سؤال را مطرح میکند که اگر بخواهیم از سوء تفاهم و مدلهای سطحی اجتناب کنیم ابتدا باید آنها را مورد بررسی قرار دهیم:
رمانتیسم ملی چیست؟
رمانتیک در مورد ملت چیست؟
سە: اینها به وضوح پرسش هایی هستند که بدون بررسی مقدماتی اصطلاحات، نمی توان به آنها پاسخ داد. نمی توان رمانتیسم را صرفاً به عنوان یک گرایش ادبی در نظر گرفت. در اصل رویکردی به زندگی است که در نظام ارزشی و رفتار و همچنین در آثار هنری مطرح شد.
ماهیت آن رویکرد به زندگی چه بود؟
معمولاً با «رویکرد رمانتیک»، تأکید شدید بر احساسات، ذهنیسازی نگرشها، تلاش برای غیرمتعارف بودن، فقدان رویکرد واقعبینانه به جهان و غیره درک میشود. با این حال، هیچ تعریف پذیرفتهشدهای از رمانتیسیسم وجود ندارد و وقتی به اتفاق نظر در مورد آن در میان متخصصان برمیخوریم این تعریف معمولا جنبە منفی دارد: رمانتیسیسم واکنشی به عقلگرایی روشنگری و کلاسیکیسم خونسرد و محدود خوانده میشود. اگرچه حتی این یک توصیف کاملاً بدون ابهام نیست (ما تاکید بر احساسات را حتی در احساسات گرایی قرن هجدهم مییابیم)، بدیهی است که بیشتر به هنر میپردازد تا رویکردهای زندگی. و این دومی ها هستند که برای موضوع ما، یعنی رابطه هویت ملی و رمانتیسم، مورد توجه هستند.
جهار: من معتقدم آنچه وجه مشترک رویکردهای به اصطلاح رمانتیک به زندگی را تشکیل می دهد را می توان احساس از خود بیگانگی اجتماعی نامید، احساس تنهایی که ناشی از احساس ناامنی از هماهنگی به هم ریخته جهان است.
این احساس گسترده نبود: این احساس عمدتاً بین مردان و زنان ادب، فیلسوفان و در کل تحصیلکردگان مشترک بود. آنها به دنبال راهی متفاوت برای خروج از این وضعیت بودند و بنابراین نمی توان آن را بدون یک گونه شناسی خاص، هرچند احتمالاً ساده انگارانه، توصیف کرد.
ما می توانیم حداقل پنج راه را به یک احساس جدید امنیت، به یک احساس تعلق متمایز کنیم. این جاده ها که قرار بود راهی برای خروج از بحران شوند متقابل نبودند. بسته به مورد ممکن است مکمل هم باشند و بنابراین ما به شکل خالص با آنها مواجه نمی شویم. با این وجود، معمولاً میتوان گفت که در رویکردها و دیدگاههای این یا آن نویسنده یا آن شخصیت بزرگ، برخی از این اندیشهها غالب و برخی دیگر در جایگاهی فرعی قرار میگرفتند.
پنج: جاده اساسی که قرار بود رمانتیک ها را به سمت احساس امنیت جدید سوق دهد جاده فردی شدن و ذهنی سازی بود: می توان این احساس امنیت را در یک رابطه شخصی عمیق و شدید یافت – در عشق، اغلب بدون تلافی، برای شخص مخالف. جنسی که معمولاً ایده آل شده بود و در دوستی با فردی همجنس بود. جستوجوی امنیت شخصی با روی آوردن به عشق، صرفاً راهی امن و بدون مشکل به نظر میرسید: برعکس، اغلب منشأ ناامنیهای جدید میشد. آن جستجو برای ارزشها و روابط فردی جدید مربوط به خود درونی بود و بنابراین در مقابل جستجو برای جامعه جدید بزرگ- ملت- بود.
شش: جستجو برای ثبات روابط با چرخش به گذشته، نه کمتر پیچیده، بلکه از نظر اجتماعی مرتبط تر بود: از واقعیت غم انگیز حال، رمانتیک به تصویر ایده آلی از اعصار گذشته تبدیل شد که قرون وسطی از بیشترین محبوبیت برخوردار بود. چه به عنوان وزنهای در برابر دوران باستان که مورد علاقه کلاسیک بود و چه به عنوان الگوی شجاعت با اصول بالا، فضیلت مشخص شوالیههای بسیار متفاوت از مردمان پیچیده کنونی. با این حال، تاریخگرایی رمانتیکها جنبه دیگری هم داشت: فرد به دنبال تداوم، ارتباط با نسلهای پیشین، هم در سطوح فردی و هم در سطح جامعهای بود که با آن همذات پنداری میکرد.
هفت: این مؤلفه تاریخ ساز جستجوی امنیت میتواند هویت گروهی را که یا قبلاً وجود داشته یا دوباره کشف شده است با جستجوی یک “سرنوشت مشترک”، “قهرمان مشترک” یا “رنج جامعه ملی” در گذشتههای دور یا نزدیک تقویت کند. همانطور که خواهیم دید در این زمینه تاریخی بود که رابطه با جامعه، -ملت- به منصه ظهور رسید. با این حال، اگر این چرخش به تاریخ را به رویکردی رمانتیک تقلیل دهیم سادهسازی بیش از حد خواهد بود. آنچه «تاریخگرایی قرن نوزدهم» نامیده میشود ریشههای عمیقتر و پیچیدهتری داشت.
هشت: جستجوی دیگر برای ثبات جدید، رمانتیک ها را به سمت مردم عادی سوق داد و به ندرت دقیقاً با آن عناصر تاریخ گرایی یا به طور دقیق تر، با آن مؤلفه چرخش به گذشته، که اسطوره «عصر طلایی» را شکل می داد مرتبط بود. زمانی که مردم هنوز مخلص، فداکار و دست نخورده از تمدن بودند. با این حال، بیشتر اوقات، جستجوی آرمان مردم عادی در روزگار کنونی بود – در میان مردم ساده روستایی (و بنابراین در هنر عامیانه) از یک سو، و در میان بومیان سرزمین های دور از سوی دیگر. ; در این زمینه بود که سازه عامه پسند «وحشی نجیب» متولد شد. با این حال، این زمینه همچنین شامل ایدهآلسازی انسان معمولی، معمولاً یک دهقان یا روستایی، بهعنوان وسیلهای برای ارزشهای اولیه و جهانی انسانی و ملی است.
نە: احساس ریشه کن شدن، گاه به طرد جامعه و شورش علیه آن منجر می شد. در دنیای ذهنی همه انقلابیون و انقلابیون نیمه اول قرن نوزدهم، دیدگاه ها و رویکردهایی ظاهر می شود که معمولاً آن را بیان رمانتیسم و اتوپیانیسم رمانتیک می نامند: ایمان به انسان و هسته سالم اخلاقی او، انتقاد از جهان که مبتنی بر آن است؛ خودخواهی و استثمار یا سرکوب دیگران و در نتیجه میل به دنیایی جدید و بهتر.
بسیاری از اوقات، روشها و ابزارهای رادیکال، یعنی خشونتآمیز که انقلابیون برای دستیابی به اهداف خود به کار میگیرند «رمانتیک» نامیده میشوند.
دە: برای شرایط ما، مهمترین جستجوی راهی برای برون رفت از بحران ارزش ها و هویت، جستجوی جامعه ای جدید بود که در آن فردی که از قید و بندهای جامعه مشارکتی رها شده و از احساس امنیت تهی شده بود بتواند در آن بە جستجوی ریشه بپردازد؛ جامعه ای که بتواند با آن همذات پنداری کند. جستوجوی یک روح جمعی جدید، لزوماً ویژگی رویای انقلابی یک جامعه جدید را ندارد: میتواند به جامعهای از نوع جدید منجر شود – یعنی ملت.
اصطلاح «ملت» خود قبلاً بخشی از واژگان تحصیلکردگان در آن زمان بود (به عنوان تعیین ساکنان یک دولت و به عنوان نام یک جامعه قومی)، اما اکنون بار معنایی ارزشی و بار عاطفی پیدا کرده است.
یاردە: اکنون به پاسخ سوال اول خود می رسیم که چە چیزی رمانتیسم ملی است. نهضت ملی، یعنی آگاهی ملی، در زمان پیدایش، اشتراکات زیادی با رمانتیسم داشت، البته نه به معنای ارتباط علی مستقیم. این بیشتر به ریشه های مشترک این دو پدیده مربوط می شد. چرخش به هویت ملی نیز از بحران هویت ناشی شد که با تغییرات در طلوع عصر مدرن به وجود آمد: از بین رفتن مشروعیت دینی و همچنین از بین رفتن اصول بدیهی فرموله شده، تضعیف فئودالی سنتی قدیمی و پیوندهای پدرسالارانه، و از دست دادن احساس امنیت.
دوازدە: با سهولت نسبی میتوانیم بهطور تجربی نشان دهیم که جنبشهای ملی که به دنبال دستیابی به هویت ملی جدید هستند در دورهای از تشنجهای جدی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ظاهر میشوند. در موارد آلمان، چک و مجارستان، این تشنج ها از یک سو ناشی از تأثیر اصلاحات روشنگری و از سوی دیگر از جنگ علیه انقلاب فرانسه و به ویژه از تجربه پیروزی ناپلئون بود. جنبش ملی در بالتیک در دوره بحران داخلی در امپراتوری تزار و اصلاحات بزرگ الکساندر دوم آغاز شد. جنبش فلاندری به عنوان واکنشی به ایجاد دولت بلژیک آغاز شد و فنلاندی به عنوان واکنشی به جدایی از سوئد در ارتباط با وضعیت خودمختار این کشور. جنبشهای آزادیبخش ملی صربستان و یونان در دوره بحران داخلی امپراتوری عثمانی پس از اصلاحات سلطان سلیم سوم (1761-1807) آغاز شد (و در مورد یونان نیز در واکنش به انقلاب فرانسه) و غیره.
سیزدە: بنابراین میتوانیم به سؤال اول پاسخ دهیم که هر یک از رویکردهای ملی و رمانتیک، ریشههای اجتماعی مشابهی داشتە و اشتغال به ملت، منطقاً یکی از راههایی بود که رمانتیکها در جستجوی امنیت جدید و اجتماع جدید در پیش گرفتند.
چهاردە: این برای پرسش دوم ما که در مورد اینکه رمانتیک در مورد ملت چیست قطعاً اشتباه فاحشی خواهد بود اگر بدون تفکر عمیقتر و تأیید تجربی، از تطابق معین مختصاتی که رویکرد ملی و رمانتیک در امتداد آن حرکت میکرد استنباط کنیم که ملت مدرن به عنوان یک گروه اجتماعی بزرگ، محصول رمانتیسم است.
ابتدا لازم است از ایده ای که انتخاب نویسندگان می تواند ما را به آن سوق دهد فاصله گرفت یعنی اینکه در مرحله خاصی از شکل گیری ملت مدرن، این رویکردهای رمانتیک بودند که تعیین کننده بودند. پرسش این است کە دقیقاً در مورد چه مرحله ای صحبت می کنیم؟ و کدام ملت ها؟
پانزدە: برای درک بهتر این فرآیندهای اجتماعی باید بین آنها تمایز قائل شویم. این قاعده کلی تحقیق علمی، در مورد موضوع شکل گیری ملت ها نیز صدق می کند. این روند را نمی توان در سطح «ملت به خودی خود» یا در سطح اصطلاح مبهم «ناسیونالیسم» در نظر گرفت. ابتدا باید تفاوتهای گونهشناختی، مکانی و زمانی را برای خود روشن کنیم.
شانزدە: ملت های مدرن که امروزه بیشتر به عنوان ملت هایی با دولت های خود شناخته می شوند اساساً از دو راه به وجود آمدند. در یک مورد، دولت، در آغاز شکلگیری ملی، تداوم استقلال سیاسی بود، حداقل از اوایل دوران مدرن به بعد، اما اغلب از قرون وسطی. اینها دولت هایی بودند با «نخبگان ملی» خود، تا حد زیادی از نظر زبانی همگن، با فرهنگ بالغ در زبان عامیانه، که زبان دولت نیز بود. راه رسیدن به ملت مدرن، از طریق دگرگونی درونی دولت یا جامعه آن از یک جامعه مشارکتی به یک جامعه مدنی منتهی شد که شروع به تعریف خود به عنوان یک جامعه ملی کرد. این جاده از کشوری به ملت دیگر منتهی میشد و به نظر میرسد که اصطلاح ملت-دولت، که مفهومی جدید است، موجه است.
هفدە: مبارزه برای ملت مدرن که به عنوان جامعه ای متشکل از شهروندان برابر تعریف می شود عمدتاً به عنوان یک مبارزه سیاسی صورت گرفت و بنابراین کاملاً از رمانتیسم دور بود. مطمئناً، اینجا و آنجا با رمانتیکهایی از نوع ویکتور هوگو روبرو میشویم که در نقش قهرمانان دموکراتیزه کردن جامعه ملی هستند اما این عمدتاً یک جنگ قدرت عملگرایانه بود، هم در ملت- دولت و هم در رابطه آن با دولتهای همسایه. یا ملت ها طوفان های عاشقانه درباره عشق به ملت یا زبان در فرانسه، بریتانیای کبیر و هلند تا مراحل بعدی جامعه ملی کاملاً شکل گرفته ظاهر نمی شود.
هجدە: باید گفت که این نوع توسعه نسبت به ملت مدرن در اروپای مرکزی و شرقی وجود نداشت. نوع متفاوتی از این بخش از اروپا بود که اساس و پلتفرم سیاسی آن در بیشتر موارد یک امپراتوری چند قومی – روسیه، هابسبورگ یا عثمانی – ساکنان بسیاری از گروه های قومی غیر حاکم بود. یک گونه فرعی در قالب یک “فرهنگ ملی” ادبی داشت که به دولت مرتبط نبود (موارد آلمانی، ایتالیایی و لهستانی). با کنار گذاشتن این واقعیت که نخبگان حاکم در هر یک از این سه امپراتوری چندقومی تنها به تدریج هویت ملی خود را جستجو کردند یادآور میشویم که توسعه به سوی یک ملت مدرن در این منطقه، شکل یک جنبش ملی را به خود گرفت؛ مبارزه برای دستیابی به صفاتی که برای هستی ملی لازم است. در موارد آلمان، ایتالیا و لهستان، جنبشهای ملی شکل مبارزهای را برای یک ویژگی گمشده به خود گرفتند یعنی استقلال سیاسی، یک دولت-ملت که قرار بود مظهر ملت مدرنی باشد که از نظر فرهنگی و اجتماعی شکل گرفته بود.
نوزدە: اقوام غیرحاکم در امپراتوری های چند قومی که نه تنها دارای کشور هستند بلکه ساختار اجتماعی کامل و سنت فرهنگ خود را به زبان ملی خود نداشتند در پیچیده ترین وضعیت قرار داشتند. نهضت ملی آنها اهداف رهایی فرهنگی و اجتماعی و نیز هرچند گاهی با تأخیر زمانی قابل توجه، رهایی سیاسی را دنبال می کرد که اغلب از شکل فریاد برای دولت گرایی، دور بود. با این حال، جنبشهای ملی را نمیتوان بهعنوان جریانهایی دانست که از ابتدا به همین شکل باقی ماندهاند. آنها نیز مانند هر جنبش اجتماعی دیگر سه مرحله را پشت سر گذاشتند که میتوان آنها را با توجه به میزان بسیج به دست آمده توسط یک گروه و با توجه به نوع گفتمان ترویج ایده ملت تشخیص داد.
بیست: اولین مرحله دوره ای بود که – معمولاً به دلیل عطش یادگیری مردان و زنان عصر روشنگری – گروه قومی، فرهنگ، گذشته، وضعیت در طبیعت، آداب و رسوم و غیره به موضوعی مورد توجه دانشگاهی تبدیل شد. در این مرحله هنجارهای زبانی اساسی، تدوین و زمینه های تاریخی ردیابی شد. به طور خلاصه، ملت بالقوه با توجه به ویژگی های فردی که آن را از سایر گروه ها جدا می کرد به شیوه ای علمی تعریف شد. با این حال، علمای روشنگری لزوماً از
صفوف قومی نبودند که نسبت به آنها همدردی و علاقه داشتند.
بیست و یک: اگرچه عقل گرایی روشنگری در این علاقه علمی غالب بود نمی توان برخی از عوامل عاطفی را رد کرد. اغلب، محققان آنقدر با موضوع تحقیق خود همذات پنداری می کردند که رابطه عاطفی با آن پیدا می کردند. در میان جنبشهای ملی که بعداً در قرن نوزدهم این مرحله را تجربه کردند مواردی را میشناسیم که در مقابل، رابطه عاطفی با ملت یا بهطور دقیقتر قومیت، انگیزه انجام کار علمی شد. با این حال پیوندهای خونی تعیین کننده نبود: بسیاری از محققان، موردی را مطالعه کردند که از آن چشمەای نداشتند و زبانشان زبان مادری آنها نبود.
بیست و دو: تا زمان پیدایش شرایط اجتماعی و فرهنگی که ما آن را بحران هویت توصیف کردیم گروهی که هویت ملی را طبیعی ترین پاسخ به آن بحران و ملت را به خودی خود یک ارزش می دیدند شروع به جدا شدن از صفوف روشنفکران میهن پرست نکردند. بازیگران پیشرو نهضت ملی، به معنای واقعی کلمه، تصمیم گرفتند هموطنان خود را که از قومیت خود بودند بفروشند. مرحله تحریک ملی آغاز شد؛ تلاش های قاطع برای متقاعد کردن اعضای ملت بالقوه که هویت ملی آنها باید مایه افتخار باشد.
قرار بود ملت به امنیت اولیه ای تبدیل شود که آنها می توانستند برای محافظت از آن متوسل شوند بلکه به عنوان یک تعهد، به گروهی تبدیل می شد که باید برای آن کار کرد، که اعضای آن نه تنها لازم بود که با آن همذات پنداری کنند بلکه در واقع، عمدتاً باید در همبستگی با آن ها کار کنند.
بیست و سە: در میان نوشتههای مبلّغان فکری برای آرمان ملی، به تعدادی رویکرد رمانتیک، و همچنین تعدادی از مطالبات استدلالی عقلانی که از آرمانهای روشنگری حمایت میکنند برمیخوریم. می توان فرض کرد که رویکردهای هر یک از مبلغان، شامل روشنگری عقلانی یا عناصر واقع گرایانه واقع گرایانه است که کم و بیش به شدت همراه با رویکردهایی که معمولاً «رمانتیک» نامیده می شوند نمایش داده می شدند. از این رو، یوهان گوتفرید هردر (1744-1803) که معمولاً از او به عنوان منبع ایده ها و الهامبخش رویکردهای رمانتیک به مردم و ملت یاد می شود در زمره فیلسوفان رمانتیک قرار نمی گیرد و با توجه به تاریخ او، به وضوح متعلق به عصر روشنگری است. با این حال، برخی از ایده های او بعداً با رویکرد رمانتیک ها مطابقت داشت و به تقویت استدلال آنها کمک کرد. موارد دیگری را نیز می دانیم، البته زمانی که ایده های «هردریایی» در آثار نویسندگانی که او را نخوانده بودند ظاهر می شود.
بیست و چهار: لقاح متقابل مشابهی در آثار مبلغان برجسته ملت ظاهر می شود. اجازه دهید چندین مثال را در نظر بیاوریم. مطمئناً، اشتیاق یوزف یونگمن (1773-1847) به زبان چک و گسترش آن، به طور منطقی میتواند بازتابی از تأثیرات رمانتیک در نظر گرفته شود، حتی اگر از هردر پیش از رمانتیک، الهام گرفته شده باشد. استدلال یونگمن، مبنی بر اینکه دانش صرف به زبان چک، اعضای قوم چک را در مضیقه شدید قرار می دهد؛ با این حال، در بیشتر موارد عقلانی و مدرن است. میخاییل گوگالنیسیانو (1817-1891) میتوانست از یک سو رویاهای رمانتیک گذشته ملت رومانی را ببافد و همچنین، با روحیه کاملاً مدرن، اصلاحات ارضی را تحت فشار قرار دهد. همین امر در مورد «غربیسازی» یونان که مارکوس رنیریس (۱۸۹۷–۱۸۱۵) «رومانتیک» فراخوانده و اعلام کرده بود صادق است. برنامه کارل هاولیچک بوروفسکی (1821-1856) در مورد هویت ملی چک، استدلالی صریح علیه مفهوم رمانتیک از ملیت است. به همین ترتیب، احتمالاً نمیتوان بهطور واضح در دستهی «رمانتیک» چهرههایی را گنجاند که دارای حرفههای سیاسی بودند مانند یوانیس کولتیس (1774-1847).
بیست و پنج: در مجموع، از آنجایی که ترسیم یک خط تیز و به طور کلی معتبر که رویکرد روشنگری را از رمانتیک جدا می کند غیرممکن است، همچنین نمی توان رویکردهای رمانتیک و مدرنیزاسیون را در مقابل یکدیگر قرار داد، اگرچه در برخی موارد واقعاً امکان یافتن تاریخی وجود دارد. چهره هایی که نماد همتای رمانتیسم و مدرنیسم هستند.
بیست و شش: رمانتیسیسم در رابطه با ملت نه می تواند محدود به نیمه اول قرن نوزدهم باشد و نه می تواند در مرحله دوم تبلیغاتی جنبش ملی قرار گیرد. ما با رویکردهای رومانتیک آشکارا نه تنها در مرحله تهییج ملی، بلکه بسیار بعدتر، در مرحله سوم نهضت ملی مواجه می شویم که متمایز از ملت مدرن در حال حاضر به طور کامل استقرار یافته و هویت ملی به مقبولیت توده ای دست یافته است. کیش زبان، ایدهآلسازی رمانتیک گذشته و کیش مردم عادی کلیشههایی بودند که جنبش ملی را تا زمانی که به طور کامل شکل گرفت و وجود ملی تضمین شد در قالب ملت همراه کرد.
بیست و هفت: هنوز به سؤال ما درباره اینکه فعالیتهای ترویجکننده ملت رمانتیک چیست پاسخ داده نشده است. رویکردهایی که ما آنها را رمانتیک توصیف می کنیم مطمئناً جایگاه ویژه خود را در شکل گیری ملت داشتند. اما برای تعیین نقش آنها باید بپرسیم که فرآیندهای شکل گیری ملت مدرن، واقعاً چه مسیرهایی را طی کردند. برای این منظور ما همچنین باید در مورد مفهوم واقعی ملت یا، حسب مورد، رابطه بین ملت و «ناسیونالیسم» تأمل کنیم.
بیست و هشت: تا کنون من اصطلاحی را نادیده گرفتهام یعنی «ناسیونالیسم». برخلاف اصطلاح «ملت» که در بیشتر زبانهای اروپایی در دوره قبل از آغاز واقعی شکلگیری ملتهای مدرن مستند شده است «ناسیونالیسم» بهعنوان مفهومی جدید در گفتمان سیاسی پدیدار شد که آن را از ابتدا مملو از ارزشهای سیاسی ارزیابی کرد؛ البتە با معانی معمولا منفی. تا زمانی که دوره بین دو جنگ جهانی شروع به استفاده از آن – در واقع فقط در ایالات متحده – به عنوان ابزاری برای تحلیل تاریخی علمی نکرد. به ویژه پس از جنگ جهانی دوم، زمانی که این اصطلاح رایج شد تنش بین مفهوم «ناسیونالیسم» با مفاهیم منفی آن، و اصطلاح ارگانیک «ملت» با مفاهیم مثبت آن کاملاً آشکار شد.
بیست و نە: سردرگمی با این واقعیت افزایش مییابد که «ملیگرایی» در زبانهای مختلف در ارتباط با نحوه درک «ملت» در هر زبان خاص تفسیر میشود. اگر در زبان انگلیسی، «ملت» به «دولت» بسیار نزدیک است «ناسیونالیسم» نیز عمدتاً به عنوان تلاش هایی در نظر گرفته می شود که به هر طریقی به سمت دولت سازی می روند. اگر در آلمانی « ملت» عمدتاً با فرهنگ و زبان تعریف می شود اصطلاح « ناسیونالیسموس » خود را در موقعیتی ذاتاً متناقض می بیند زیرا می تواند دقیقاً به معنای تأکید اغراق آمیز بر تعیین زبانی و فرهنگی ملیت باشد؛ به عنوان مخالفت تعریف شده سیاسی با این نوع تصور از ملت به اینها پیوند خودآگاه یا ناخودآگاه ناسیونالیسم با بیان منفی آگاهی ملی و مبارزات «به نام ملت» اضافه شده است.
سی: برخی از نویسندگان سعی کرده اند با تمایز بین انواع مختلف ناسیونالیسم، از این سردرگمی جلوگیری کنند. بنابراین، برای مثال، در دوره بین دو جنگ جهانی، کارلتون جی اچ هیز (1882-1964) بین شش نوع ناسیونالیسم (از جمله لیبرال، ژاکوبن و انتگرال) تفاوت قائل شد. هانس کوهن (1891-1971) که بعدها نوشت به دو مورد رضایت داشت: ناسیونالیسم مترقی «غربی» برخاسته از آرمان های انقلاب فرانسه، که او آن را همتای ناسیونالیسم ارتجاعی «غیرغربی» نامید (یعنی آلمانی) نوعی که بر زبان، فرهنگ و خویشاوندی متمرکز بود. به طور مشابه، لیا گرینفلد از ناسیونالیسم مثبت (انگلیسی و آمریکایی) و منفی (آلمانی و روسی) بحث می کند.
سی و یک: در این شرایط به نظر نمی رسد که اصطلاح «ناسیونالیسم» را که به هر حال مبهم است و معانی مختلفی دارد به گذشته نشان دهیم و درباره «ناسیونالیست های» قرن هجدهم و نوزدهم یا حتی قرون وسطی صحبت کنیم. اگر بتوان این واژه را برای همه فعالیتهای معطوف به وجود ملت به کار برد بهنظر میرسد که برای این طیف وسیع از فعالیتها، اصطلاح «آگاهی ملی» یا «هویت ملی» را به کار ببریم. علاوه بر این، اصطلاحات «هویت» و «هویت جمعی» این مزیت را دارند که فرد را قادر میسازد تا با ترکیبی از چندین هویت گروهی (ملت، کشور، منطقه، ایالت، شهر و غیره) کار کند؛ و با ماهیت دگرگونکننده روابط بین این هویت ها در یک سلسله مراتب.
سی و دو: مسالە «ناسیونالیسم» مؤلفه دیگری دارد که امروزه احتمالاً مرتبطتر است. به طور فزایندهای در تحقیقات کنونی، این دیدگاه ترویج میشود که ملتها بهطور کلی و کشورهای کوچک در اروپای مرکزی و شرقی بهطور خاص، صرفاً (یا عمدتاً) بهعنوان آفرینش روشنفکرانی که سعی در دستیابی به موقعیتهای قدرت، رفع ناامیدی یا کار دارند «ساخته شدهاند». مشکلات ذهنی بحران هویت به عبارت دیگر ملت را محصول ناسیونالیسم معرفی می کنند. از این منظر، نویسندگان متون «عاشقانه» ارائه شده در این جلد ممکن است به عنوان «خالق» یا «مخترع» ملل مدرن چک، بلغارستان، صربستان و دیگر ملل ظاهر شوند.
سی و سە: از منظر تبیین علّی، تز در مورد ملت به عنوان محصول ناسیونالیست های خاص یا ناسیونالیسم انتزاعی اصلاً کمکی نمی کند. علیت صرفاً به سطح دیگری منتقل می شود: باید پرسید که چرا این «ناسیونالیسم» پدید آمد و چرا این نوع خاص موفق شد اما دیگری نه. به طور دقیق تر: چرا «ناسیونالیسم» چک ها و اسلواک ها موفق بود اما «ناسیونالیسم» چکسلواکی که به طور رسمی و با قدرت تبلیغ می شد موفق نبود؟ چرا «ناسیونالیسم» صرب، کرواسی و حتی مسلمان موفق بود اما ایلیاتی نه؟ چرا «ناسیونالیسم» اوکراینی موفق تر از بلاروس بود؟ چرا نه «ملی گرایی» روشنفکران از ردیف سورب های لوزاتی که در زمان خود تا این حد فعال بودند و نه کاشوبی ها منجر به ایجاد یک ملت مدرن نشد؟ چرا بعدها
ساختار ملت شاریش شکست خورد؟ آیا شاید موضوع این بود که مبلغان فردی با چه شور و شوقی، سخنرانی های خود را انجام می دادند و چقدر فداکارانه کار می کردند؟ احتمال دیگر این است که ما در توافق با ارنست گلنر بگوییم که ناسیونالیسم نتیجه شوکها و دگرگونیهای اجتماعی بزرگ است که او آن را در اصطلاح «صنعتیسازی» خلاصه میکند.
سی و چهار: باید نارسایی تفسیر فرآیندهای ملتسازی از فعالیتهای ساده «ملیگرایانه» را در نظر داشت که اهمیت رمانتیسیسم را بهعنوان نیروی ملتسازی که به نظر میرسد ناسیونالیسم از آن الهام گرفته است نسبی میکند. نقش رمانتیسیسم – به شرطی که منظور ما از آن افزایش احساسات، جستجوی امنیت جدید، و ذهنیتسازی فزاینده باشد – بیشتر در کلامسازی و سبکسازی که به عنوان تفسیر یا کاتالیزور عمل میکرد آشکار شد. با این حال، نه تنها موضوع تفسیر و رویکرد به فرآیندهای عینی، بلکه یکی از بیان و شکلی بود که عقلانی کردن این فعالیتها و تلاشها با هدف بسیج تودههای ملت به خود گرفت.
سی و پنج: به همین دلیل است که قرار دادن رویکردهای «رمانتیک» در چارچوب عواملی که شکلگیری ملتهای مدرن را بهویژه در شرایط جنبشهای ملی تعیین میکنند حائز اهمیت است. در بحث کنونی میان «ساختگرایان» و «وجود گرایان» منطقی است که از سوگیریهای جدلی پرهیز کنیم. علیرغم اختلاف نظرها که با تلاش برای ارائه راهحلهای جدیدتر و مبتکرانهتر تشدید میشود یک اجماع قطعی، البته نه همیشه پذیرفتهشده وجود دارد: همه نویسندگان مرتبط اذعان دارند که برای تشکیل ملت یا برای رسیدن به یک ملت مدرن، پنج عامل یا زمینه را باید در نظر گرفت.
هر ملتی، هر جنبش ملی، بُعد زمانی معینی را در هستی خود، یا به عبارت دقیق تر، بُعدی تاریخی از زندگی اعضای خود جست و جو کردە و یافتە است. گذشته توسط جنبش ملی در دو سطح ارائه شد که نمیتوان آنها را در تقابل با یکدیگر قرار داد: از یک سو، بقایای نهادی موجود از گذشته (مثلاً دادگاه عالی استان، رژیم غذایی، مرزها، پایتخت، قلعه ها و خانه های عمارت ها، معماری شهری)؛ از سوی دیگر، «حافظه جمعی»، ساخت تاریخ ملی، که گاه شامل داستان های قهرمانان ملی و دشمنان ملی نیز می شود. در این سطح دوم، یعنی سطح حافظه جمعی و خلق اسطوره های ملی، رمانتیسم را نیز می توان تا حدی به کار گرفت.
فرآیندهای ملتسازی معمولاً مؤلفههای زبانی و قومی خاص خود را داشتند، خواه یک زبان بومی، که به دنبال راهی برای تدوین بود، یا وحدت زبانی عقلانی قلمرو دولتی. یکسان سازی زبانی به هر حال فرآیندی بود که به موازات شکل گیری ملت های مدرن پیش رفت جایی که هر دو فرآیند اغلب در یکدیگر نفوذ می کردند و همچنین با هم برخورد می کردند. در اینجا نیز باید بین دو سطح تفاوت قائل شویم: سطح پیوندهای زبانی عینی موجود و نشانگرهای قومیت، و سطح ادراک ذهنی از زبان، یعنی تجلیل از زبان. آداب و رسوم عامیانه و هنر عامیانه، که معمولاً با رمانتیسیسم مرتبط است، اغلب در اینجا به طرز چشمگیری به کار می رفت.
شکلگیری ملتها تقریباً به موازات فرآیندهای مدرنسازی پیش رفت اما آنطور که گلنر میگوید نمیتوان آن را به صنعتی شدن تقلیل داد. بنابراین، تغییرات ناشی از مدرنیزاسیون، شامل افزایش تحرک اجتماعی و مهاجرت، و همچنین معرفی مدیریت منطقی، آموزش همگانی، و گسترش ارتباطات است. بدون سطح معینی از تحصیلات عمومی، بدون سطح مشخصی از ارتباطات اجتماعی، هرگونه تبلیغات ملی محکوم به شکست بود. در اینجا مرزی نهفته است که حتی مشتاق ترین رمانتیک ها هم نتوانستند از آن عبور کنند.
برانگیختگی ملی، ایده ملی، تنها در صورتی میتوانست برای تودهها قابل درک و قابل قبول باشد که تا حدی با تجربه روزمره آنها مطابقت داشته باشد: در آن مورد، به ویژه تجربه درگیری بود که بیش از همه، هر جنبش اجتماعی را تحریک میکرد. به طور خلاصه، عوامل به رسمیت شناخته شده بسیج ملی شامل وجود تضاد منافع مربوط به ملی است. منظور من از آن دسته از درگیریهایی است که در آن گروههایی که درگیر میشوند نه تنها بر اساس منافع، بلکه بر اساس زبان، قومیت یا ملیتشان متمایز میشوند. مثلاً میتواند درگیری بین دهقانی که زبان مادریاش استونیایی (یا لیتوانیایی، اوکراینی، اسلوونیایی) بود و یک زمیندار آلمانی یا لهستانی زبان، یا درگیری بین گروههای قومی متفاوت از مقامات بر سر پستهایی در خدمات دولتی باشد. در نهایت، مبارزه برای قدرت سیاسی در میان سیاستمداران ملیت های مختلف نیز از این نوع بود. سهم رمانتیسم و رمانتیک ها در بیان شفاهی این درگیری ها، یا در «ترجمه» تضاد منافع به زبان تضاد ناسیونالیستی، گاهی می تواند قابل توجه باشد.
عوامل اجتماعی ـ روانی که احساسات مردم را هدف قرار می دادند در تحریکات ملی به کار گرفته می شدند و می توانستند تحت شرایط خاص و در یک دوره معین به قلمرو رمانتیک ها تبدیل شوند. این در مورد جشن های ملی، تشییع جنازه افراد مهم و اعتراضات عمومی صادق است. اما در اینجا باید دستکاری، استفاده محاسباتی سرد از عناصر احساسی در آموزش برای ملیت را نیز در نظر گرفت. با این حال، باید در نظر داشت که این شکل احساسی جنبش ملی و اهداف ملی تنها با این فرض میتواند مؤثر باشد که جنبشهای فردی قبلاً به سطح تودهای رسیده باشند یعنی زمانی که دیگر شکی در مورد آن وجود نداشت. اوج موفقیت آمیز فرآیند ملت سازی
سی و شش: تفاوتهای بین نویسندگان منفرد یا تئوریهای فردی ناسیونالیسم معمولاً نتیجه رد برخی گروههای مخرج نیست بلکه ناشی از اهمیتی است که نویسندگان برای هر یک از پنج عامل قائل هستند. تفسیری از یک فرآیند دگرگونی تاریخی به پیچیدگی شکلگیری ملت مدرن که تنها یک علت واحد را در نظر میگیرد باید به قلمرو خیالپردازی سپرد.
سی و هفت: بنابراین، جایگاه رمانتیسم در ایدئولوژی ملی و تأثیر آن بر عوامل تحریک ملی باید با هوشیاری قضاوت شود. مسلماً ما به عباراتی برمی خوریم که به وضوح می توان آنها را تحت عنوان رمانتیسم طبقه بندی کرد (بدون توجه به اینکه این اصطلاح با لهجه های مختلف برای فرهنگ های مختلف استفاده می شود). با این حال، عمدتاً رویکردهای مبلغان در آغاز نهضت ملی و همچنین رویکردهای آن در مرحله تودهای آن، با ترکیبی از استدلالهای عقلانی و احساسی، ترکیبی از اعلامیههای آرمانگرا و سیاست عملگرایانه و نیز مشارکت شخصی، مشخص میشود.
سی و هشت: در نتیجه، مهم است که مشخص شود رهبران جنبش های ملی در مرحله تبلیغات چه کسانی بودند و چه کسانی «برنامه ملی» و مطالبات ملی را تدوین کردند. بدون اینکه بخواهیم یک پیوند مستقیم بدوی بین جایگاه اجتماعی یک نویسنده و ایده های او ایجاد کنیم استدلال می کنیم که واضح است که یک جنبش ملی که رهبران آن عمدتاً از طبقه اشراف هستند در اشکال و مطالباتش متفاوت خواهد بود. از یک جنبش ملی که رهبران آن عمدتاً با کشاورزان یا پیشرانان مرتبط هستند. البته تحلیل رابطه بین ترکیب اجتماعی یا پایگاه های اجتماعی رهبران جنبش ملی و نسبت احساسات و استدلال های رمانتیک در تبلیغات آنها جالب خواهد بود.
سی و نە: جنبه دیگر مشکل، این پرسش از مخاطبان است که آشوب ملی متوجه چه کسانی بوده است. خوانندگان متونی که پیش رو داریم چه کسانی بوده اند؟ در اینجا دوباره مفید خواهد بود که بین مخاطبی که زمانی وجود داشت (خوانندگان اولیه واقعی این متون) از یک سو و مخاطبان مورد نظر (کسانی که نویسنده آنها را مخاطب خود می دانست و آنها را به عنوان مردم ملی خود تصور می کرد) تفاوت قائل شد. ) از سوی دیگر. در عین حال، میتوان کلیشهای از «خواننده ملی» یا، بهتر بگوییم، نوع ایدهآل «وطنپرست»، پیشگام جنبش ملی را نیز ردیابی کرد.
چهل: چه ویژگی هایی در چهره این میهن پرستان آرمانی پیش بینی شده بود؟ خصیصه اساسی وطن پرست، قابل درک است، فداکاری به ملت، به کشور، تمایل به فداکاری برای ملت، یعنی برای اعضای آن ملت. تعهد به ارزش ها و منافع ملی فراشخصی البته مشروط به مقدار معینی از دانش بود: میهن پرست می دانست یا متقاعد شده بود که می داند چه کسانی متعلق به ملت هستند و چه خواسته هایی در خدمت منافع ملی است. در رابطه با این تعریف دو سوال مطرح می شود:
چهل و یک: اول، این فضایل میهن پرستانه در چه رابطه ای با رمانتیسم بود؟ شخص اغلب این عقیده را می شنود که تصمیم به فدا کردن خود برای ملت خود، کار در جهت منافع آن، نوعی ماهیت رویکرد «رمانتیک» است. بالاخره این قهرمانان رمانتیک نبودند که خود را برای ملت خود در لهستان، مجارستان یا بلغارستان قربانی کردند؟ با این حال، این تعمیم یک اشکال جدی دارد: فدا کردن خود برای کشور خود ( pro patria mori ) یک فضیلت مهم دوران باستان کلاسیک بود که با آموزش کلاسیک در اروپا از دوره اومانیسم به جوانان منتقل شد. بنابراین در بهترین حالت میتوانیم بگوییم که سنت اومانیستی آموزش به رمانتیکها هنجارهای اخلاقی خاصی میداد که میتوانست در جهت منافع ملی نیز به کار رود. علاوه بر این، کار و فداکاری برای ملت از الزامات بسیاری از جنبشهای سیاسی بعدی بود که قطعاً دیگر نمیتوان آن را با رمانتیسم یکی دانست.
چهل و دو: دوم، این ایده که چه کسی ملت را تشکیل میدهد و کدام افراد، اقشار، گروهها و طبقات خاص به ملت «من» تعلق دارند منسجم نبود و تا حدی تعیینکننده، از یک سو، مشروط به ترکیب اجتماعی قومیت بود؛
گروهی که جنبش ملی از آن بیرون آمد و از سوی دیگر توسط چه کسی این ایده را تدوین کرد. بدیهی است که ما نمی توانیم بی قید و شرط هم اظهارات وطن پرستانه «رمانتیک» اشراف ثروتمند یا سیاستمدار برجسته و هم اظهارات میهن پرستانه یک معلم استانی یا کشاورز خودآموخته را در یک دسته قرار دهیم. در اینجا نیز موضوع اصلاح مهمی در بررسی رابطه بین دنیای ذهنی رمانتیسم و جهان ذهنی «ناسیونالیسم» است.
چهل و سە: بحث ملی که به طبقات متوسط تحصیلکرده و افرادی که قبلاً آموزش سیاسی یک سلطنت شرکتی یا حتی مشروطه را گذرانده بودند میتوانست مفاهیم انتزاعی را از واژگان جنبش مدنی، لیبرالیسم، دموکراتیسم، ژاکوبنیسم تفکیک کند. از سوی دیگر، مفاهیمی مانند «آزادی مطبوعات»، «حق درخواست از دولت»، «حق تجمع صلحآمیز» و غیره به اندازه کافی جذاب نبودند (و اغلب احتمالاً نامفهوم) جایی که تبلیغات ملی تغییر میکرد. به اعضای یک گروه قومی که از مردم عادی بودند یا فرصتی برای کسب تجربه سیاسی نداشتند، و اشاره به یک زبان مشترک، آداب و رسوم، یا پادشاه و کشور مشترک برایشان قابل درک تر بود.
چهل وچهار: اگر ساختار مطالبات تک تک جنبش های ملی را در نظر بگیریم تفاوت بین جنبش های ملی که ابتدا به سمت مطالبات فرهنگی و زبانی گرایش داشتند (چک ها، اسلواکی ها، لیتوانیایی ها، استونیایی ها، فنلاندی ها و اسلوونیایی ها) برجسته می شود. در اوایل مرحله پروپاگاندای ملی بر خودمختاری سیاسی تاکید میشد که گاهی به سمت هدف ایجاد دولت-ملت (صربها، یونانیها، مجاریها و لهستانیها) قرار میگرفت. این تفاوت را نمی توان با سطوح مختلف مترقی این یا آن ملت یا با «خصلت ملی» توضیح داد. همچنین اشاره به رمانتیسم یا هردر کمک زیادی به ما نخواهد کرد. ما میتوانیم عناصر رمانتیک را در کیش زبانی عاشقانه در میان چکها و فنلاندیها و همچنین در قهرمانی سرکش لهستانیها و مجاریها بیابیم.
چهل و پنج: اگر پیشینه اجتماعی تک تک جنبش های ملی را در نظر بگیریم به تفسیر قانع کننده تری دست خواهیم یافت. آنگاه روشن خواهد شد که اهداف سیاسی در آغاز نهضت ملی عمدتاً توسط آن دسته از جنبشهایی که میتوانستند خود را بر قوم غیرحاکم با ساختار اجتماعی کامل، یعنی با نخبگان «خود»، بنا کنند در اولویت قرار گرفتند. طبقات حاکم، مانند اشراف در لهستان و مجاری و فاناریوت ها در مورد یونان. البته در اینجا شباهت خاصی با جنبش های ملی آلمان و ایتالیا نیز وجود دارد. در مقابل، در شرایط اقوام با ساختار اجتماعی ناقص، تبلیغات ملی متوجه اقشاری بود که فاقد تجربه سیاسی و تحصیلات سیاسی بودند، اقشاری که صحبت از زبان به عنوان حلقه اساسی اتحاد ملت در برابر آن ها ساده تر بود. دشمنان آن، که با این حال، نه تنها از نظر قومی، بلکه از نظر اجتماعی نیز مشخص می شدند. همچنین مشخص است که مطالبات اجتماعی در کنار مطالبات زبانی با شدت بیشتری نسبت به کشورهایی که جنبش های ملی تحت سلطه طبقات حاکم بودند وارد برنامه ملی شد.
چهل و شش: این تفاوت اساسی که ناشی از همبستگی آشکار ساختار برنامه ملی و ساختار اجتماعی اعضای قوم است باید در انتخاب و تحلیل متون میهنی نیز مورد توجه قرار گیرد. یقیناً عناصر رمانتیک در برنامه فرهنگی-زبانی وضعیت و شکل متفاوتی با عناصر برنامه سیاسی داشتند (به شرطی که اصلاً وجود داشته باشد). تبلیغات احساسی شانس بیشتری برای تأثیرگذاری در محیطی داشت که قبلاً با آموزش رمانتیک آغشته شده بود.
چهل و هفت: در مجموع، منطقی است که بگوییم امکانات تبیین شکل گیری ملت مدرن با نگاهی به آثار رمانتیسم به وضوح محدود است. در شرایط سرکوب سیاسی، رمانتیسیسم شکلی متفاوت از آنچه در دوره ای به خود گرفت به خود گرفت که جنبش ملی – مستقل از ایده های رمانتیک ها – در چارچوب مبارزات انقلابی برای رهایی اجتماعی قرار گرفت، همانطور که در این مورد وجود داشت؛ به عنوان مثال، در اروپای مرکزی در سال 1848.
موفقیت یا شکست جنبش ملی نه به قدرت رمانتیسم بازیگران برجسته ملت یا جنبش ملی و نه به تأثیر رمانتیسم در میان نخبگان حاکم بستگی داشت.
چهل و هشت: ایده ناسیونالیسم رمانتیک یا مرحله رمانتیک در توسعه ایدئولوژی ملی، ساختی است مبتنی بر این ایده که هم در رمانتیسم و هم در ناسیونالیسم، یک عنصر غیرعقلانی و احساسات قوی وجود دارد. اما همانطور که در اینجا بحث کردهام نام «عاشقانه» به سختی تمام ویژگیهای تفکر ملی و بسترهای ملی این دوره را پوشش میدهد و قطعاً نام غالب نیست. به همین دلیل است که معتقدم ساختار مخالف درستتر است و کمتر از واقعیت دور شده است یعنی سازە رمانتیسیسم ملی به عنوان نامی برای آن شاخه از رویکردهای رمانتیک که به دنبال راهی برای برون رفت از بحران و راهحلی برای تعارضات آن بود.
واقعیت آن است کە آنها به جامعه جدید، یعنی ملتی که از جذابیت عاطفی خاصی برخوردار است وابستگی و تعلق داشتند.
٭ این نوشتار ترجمەای است از:
National Romanticism, Miroslav Hroch, Central European University Press, Open Edition Books
بابەتەکانی تر
دربارە ظهور خدای جدید
ئاشتکردنەوەی فێمێنیزم و ناسیۆناڵیزم